45terim

Denetim sözlüğü

Denetim ve gözetimde kullanılan terimler, sade açıklamalarla.

A

AB Zorla Çalıştırma YönetmeliğiFLR: AB Zorla Çalıştırma Yönetmeliği (EU 2024/3015), zorla çalıştırmayla tamamen veya kısmen üretilmiş ürünlerin AB pazarına sunulmasını ve AB’den ihraç edilmesini yasaklayan tüzüktür. 14 Aralık 2027’den itibaren şirket büyüklüğüne bakılmaksızın uygulanır; AB’ye ürün gönderen Türk tedarikçiler zorla çalıştırma riskini kendi tesislerinde ve fason zincirlerinde kanıtla yönetmek zorundadır.
Acil durum planı ve tatbikat: Acil durum planı, yangın, deprem veya kimyasal sızıntı gibi olaylarda kimin ne yapacağını, tahliye yollarını ve toplanma noktalarını tanımlayan yazılı dokümandır; tatbikat, bu planın çalışanlarla uygulamalı olarak denenmesidir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.11, işverene acil durumları önceden değerlendirip plan hazırlamayı ve tatbikat yaptırmayı yükümlülük olarak verir. Sosyal denetimlerde plan, tatbikat kayıtları ve tahliye yollarının açık olması birlikte kontrol edilir.
Açılış ve kapanış toplantısı: Açılış toplantısı, denetçinin denetim başında yönetimle kapsamı, programı ve kuralları netleştirdiği kısa görüşmedir; kapanış toplantısı ise denetim sonunda bulguların yönetime sunulup tartışıldığı görüşmedir. Kapanış toplantısında tesis, bulguları ve varsa düzeltici faaliyet beklentilerini öğrenir; nihai rapor bundan sonra yazılır.
amfori BSCIBSCI: amfori BSCI, amfori üyesi şirketlerin tedarikçilerindeki sosyal riskleri amfori BSCI Davranış Kuralları’nın 13 performans alanına göre değerlendiren, A ile E arasında not veren bir sosyal denetim ve izleme sistemidir. Bir sertifika değildir; denetim sonuçları amfori Sustainability Platform üzerinde üyelerle paylaşılır.
AQL (Kabul Edilebilir Kalite Sınırı)AQL: AQL, ISO 2859-1 numune alma standardında bir partinin kabul edilebilmesi için tolere edilen en kötü ortalama kusur oranını ifade eden kalite seviyesidir. Ürün kontrolünde kritik, majör ve minör hatalar için ayrı AQL değerleri belirlenir; parti büyüklüğü ve seçilen AQL, kontrol edilecek numune sayısını ve kabul/ret sayılarını belirler.
Asgari ücret ve ücret kesintileri: Asgari ücret, bir işçiye yasal olarak ödenebilecek en düşük ücrettir; ücret kesintileri ise bordrodan düşülen vergi, sigorta primi ve diğer kalemlerdir. Sosyal denetimlerde denetçi, net ücretin asgari ücretin altına inmediğini, yalnızca yasal veya işçinin yazılı onayı olan kesintilerin yapıldığını ve bordro ile banka ödemelerinin örtüştüğünü kontrol eder.

C

CSDDD (Kurumsal Sürdürülebilirlik Durum Tespiti Direktifi)CSDDD: CSDDD (2024/1760), büyük şirketlerin kendi faaliyetlerinde ve faaliyet zincirlerinde insan hakları ve çevre üzerindeki olumsuz etkileri tespit edip önlemesini zorunlu kılan AB direktifidir. 2026’da Omnibus I ile kapsamı daraltılmıştır; Türk tedarikçiler doğrudan muhatap değildir ancak büyük alıcılarının bilgi talepleri ve sözleşme şartları üzerinden etkilenir.

Ç

Çalışan görüşmesi: Çalışan görüşmesi, denetçinin yönetim olmadan, gizlilik içinde seçtiği çalışanlarla çalışma saatleri, ücret, muamele ve güvenlik hakkında konuştuğu denetim adımıdır. Görüşmeler bireysel veya grup halinde yapılır; çalışanların söyledikleri belge incelemesi ve saha gözlemiyle karşılaştırılır. Görüşme nedeniyle çalışana misilleme yapılması ciddi bir bulgudur.
Çocuk işçi ve genç işçi: Türk mevzuatında genç işçi 15 yaşını tamamlamış ancak 18 yaşını tamamlamamış kişi, çocuk işçi ise 14 yaşını bitirmiş, 15 yaşını doldurmamış ve ilköğretimini tamamlamış kişidir. 4857 sayılı İş Kanunu m.71’e göre 15 yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasaktır; 14 yaşını doldurmuş ve ilköğretimi tamamlamış çocuklar yalnızca gelişimlerini ve eğitimlerini engellemeyen hafif işlerde çalıştırılabilir. Denetimlerde yaş doğrulama belgeleri ve 18 yaş altı çalışanlar için gece ve ağır iş yasakları kontrol edilir.

D

Davranış kuralları (Code of Conduct)CoC: Davranış kuralları, bir markanın veya girişimin tedarikçilerinden beklediği çalışma koşulları, insan hakları, etik ve çevre ilkelerini yazılı olarak tanımlayan belgedir. Genellikle ILO sözleşmelerine ve yerel mevzuata dayanır; tedarikçi imzalar ve sosyal denetim bu kurallara uyumun kanıtıdır.
Doküman incelemesi: Doküman incelemesi, denetçinin bordro, puantaj, iş sözleşmeleri, SGK kayıtları, İSG belgeleri ve izinler gibi kayıtları inceleyerek uygunluğu kanıtla doğruladığı denetim adımıdır. Kayıtlar genellikle geriye dönük bir dönem için örnekleme yoluyla seçilir ve çalışan görüşmeleriyle çapraz kontrol edilir.
DUPRO (Üretim sırası kontrolü)DUPRO: DUPRO (During Production Inspection), üretimin devam ettiği sırada, genellikle partinin bir kısmı tamamlandığında yapılan ve hataların erken yakalanmasını sağlayan ürün kontrolüdür. In-line kontrol olarak da anılır; tamamlanan ürünlerden numune alınır, üretim hattı ve kalan iş programı gözden geçirilir ve düzeltme için zaman varken bildirim yapılır.
Duyurulu, yarı duyurulu ve duyurusuz denetim: Duyurulu denetimde tarih tesise önceden bildirilir; yarı duyurulu denetimde tesise yalnızca bir zaman aralığı (örneğin birkaç haftalık pencere) verilir; duyurusuz denetimde ise denetçi haber vermeden gelir. Markalar ve programlar, gerçek çalışma koşullarını görmek için giderek daha çok yarı duyurulu veya duyurusuz denetim tercih eder.
Düzeltici faaliyet planı (CAP)CAP: Düzeltici faaliyet planı, bir denetimde tespit edilen her uygunsuzluk için tesisin ne yapacağını, kimin sorumlu olduğunu ve hangi tarihe kadar tamamlanacağını gösteren belgedir. Tesis planı kanıtlarla birlikte sunar; marka veya denetim firması kapanışı belge incelemesi ya da takip denetimiyle doğrular.

E

ESG (Çevresel, Sosyal ve Yönetişim)ESG: ESG, bir şirketin çevresel etkisini, sosyal sorumluluğunu ve yönetişim kalitesini birlikte ele alan değerlendirme çerçevesidir. Tedarik zincirinde sosyal uygunluk denetimleri “S” ayağına, kimyasal yönetimi ve karbon ölçümü “E” ayağına, etik ve şeffaflık ise “G” ayağına kanıt sağlar.

F

Fazla mesai: Fazla mesai, yasal haftalık çalışma süresini aşan çalışmadır. 4857 sayılı İş Kanunu’na göre haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir (m.63) ve fazla çalışmanın toplamı bir yılda 270 saati geçemez (m.41); fazla çalışma için işçinin onayı gerekir ve zamlı ücret ödenir. Sosyal denetimlerde fazla mesainin gönüllü olması, sınırlar içinde kalması ve doğru ödenmesi en sık incelenen konulardandır.
FRI (Son rastgele kontrol)FRI: FRI (Final Random Inspection), üretim tamamlanıp ürünlerin büyük kısmı paketlendikten sonra, sevkiyattan önce rastgele seçilen numuneler üzerinde yapılan son ürün kontrolüdür. Numune ISO 2859-1 AQL tablosuna göre seçilir; görünüm, ölçü, işçilik, fonksiyon, etiket ve ambalaj kontrol edilir ve sonuç kabul veya ret olarak raporlanır.

G

Gizli müşteri: Gizli müşteri, eğitimli bir değerlendiricinin kimliğini belli etmeden sıradan bir müşteri gibi mağazayı ziyaret edip hizmet kalitesini, personel davranışını ve standartlara uyumu önceden belirlenmiş bir senaryoya göre puanladığı değerlendirme yöntemidir. Mağaza denetiminden farkı, personelin değerlendirildiğini bilmemesidir.

H

Higg FSLM ve SLCPFSLM: SLCP (Social & Labor Convergence Program), tekrarlayan sosyal denetimleri azaltmak için tek bir ortak değerlendirme çerçevesi (CAF) sunan bir girişimdir; Higg FSLM (Facility Social & Labor Module) ise bu verilerin Cascale’in Higg platformunda paylaşıldığı modüldür. Tesis öz değerlendirme yapar, onaylı bir doğrulayıcı sahada doğrular ve doğrulanmış veri birden fazla marka ile paylaşılabilir.

İ

İğne politikası ve metal dedektörü: İğne politikası, dikili üründe kırık iğne parçalarının ürüne karışmasını önlemek için iğnelerin kayıt altında dağıtılmasını, kırılan iğnenin tüm parçalarının toplanıp yapıştırılarak kayıt edilmesini ve ancak o zaman yeni iğne verilmesini şart koşan kontrol prosedürüdür. Metal dedektörü, özellikle çocuk ürünlerinde her ürünün kalan metal parçacık için taranmasını sağlar; cihaz test parçalarıyla düzenli olarak doğrulanır ve kayıt tutulur.
İSG risk değerlendirmesiİSG: İSG risk değerlendirmesi, işyerindeki tehlikelerin belirlenip her birinin olasılık ve şiddetinin değerlendirildiği ve önlemlerin planlandığı sistematik çalışmadır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.10, işvereni risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlü kılar. Sosyal denetimlerde güncel bir risk değerlendirmesi, kimyasal, makine, yangın ve ergonomi tehlikelerinin ele alınmış olması beklenir.
İzlenebilirlik: İzlenebilirlik, bir ürünün hangi tesiste, hangi hammadde ve bileşenlerle, hangi parti ve tarihte üretildiğinin kayıtlarla geriye doğru takip edilebilmesidir. Sosyal uygunlukta hangi atölyenin hangi siparişi diktiğini; kalitede ise hatalı bir partinin kaynağını bulmayı mümkün kılar ve zorla çalıştırma yönetmeliği gibi düzenlemelerde kanıt temelidir.

K

Kabul ve ret sayıları (Ac/Re)Ac/Re: Kabul sayısı (Ac), bir numunede bulunabilecek ve partinin yine de kabul edileceği en fazla hatalı ürün sayısıdır; ret sayısı (Re) ise partinin reddedilmesine yol açan en düşük hatalı ürün sayısıdır. ISO 2859-1 tablolarında numune büyüklüğü ve AQL değerine göre okunur; kritik, majör ve minör hatalar için ayrı ayrı uygulanır.
Kalibrasyon: Kalibrasyon, bir ölçüm cihazının gösterdiği değerlerin, izlenebilir bir referans standartla karşılaştırılarak doğruluğunun belirlenmesi ve belgelenmesidir. Kalite denetimlerinde terazi, mezura, metal dedektörü, sıcaklık ölçer gibi cihazların kalibrasyon sertifikaları ve geçerlilik tarihleri kontrol edilir; süresi geçmiş kalibrasyon, ölçüm sonuçlarını şüpheli hale getirir.
Kalite yönetim sistemi (KYS)QMS: Kalite yönetim sistemi, bir kuruluşun ürün ve hizmet kalitesini planlı ve tekrarlanabilir biçimde sağlamak için kurduğu süreçler, sorumluluklar, prosedürler ve kayıtlar bütünüdür. ISO 9001 en yaygın KYS standardıdır; KYS denetimi, gelen malzeme kontrolü, üretim içi kontrol, son kontrol, uygun olmayan ürün yönetimi ve düzeltici faaliyet süreçlerinin uygulamada işleyip işlemediğini inceler.
Karbon ayak izi: Karbon ayak izi, bir kuruluşun, ürünün veya faaliyetin doğrudan ve dolaylı olarak neden olduğu sera gazı emisyonlarının karbondioksit eşdeğeri (CO₂e) cinsinden toplamıdır. GHG Protokolü’ne göre Kapsam 1 (doğrudan), Kapsam 2 (satın alınan enerji) ve Kapsam 3 (tedarik zinciri dahil diğer dolaylı) emisyonlar olarak hesaplanır; markaların Kapsam 3 hedefleri tedarikçilerden veri ister.
Kök neden analiziRCA: Kök neden analizi, bir uygunsuzluğun görünen belirtisinin değil, onu doğuran asıl nedenin sistematik olarak bulunmasıdır. “5 Neden” veya balık kılçığı gibi yöntemlerle yapılır; düzeltici faaliyet planlarında kök neden belirlenmeden alınan önlemler çoğunlukla aynı bulgunun bir sonraki denetimde tekrar etmesine yol açar.
Kritik, majör ve minör hata: Ürün kontrolünde kritik hata, ürünü güvensiz veya yasal olarak satılamaz hale getiren hatadır; majör hata, ürünün kullanımını veya satılabilirliğini etkileyen ve müşterinin iade etmesi muhtemel hatadır; minör hata ise standarttan sapan ancak kullanımı etkilemeyen küçük kusurdur. Her sınıf için ayrı AQL uygulanır ve kritik hata için genellikle sıfır tolerans vardır.

L

LkSG (Alman Tedarik Zinciri Özen Yükümlülüğü Yasası)LkSG: LkSG (Lieferkettensorgfaltspflichtengesetz), Almanya’da belirli büyüklüğün üzerindeki şirketlere tedarik zincirlerinde insan hakları ve çevre risklerini analiz etme, önleyici ve düzeltici önlem alma ve şikâyet mekanizması kurma yükümlülüğü getiren yasadır. 1 Ocak 2023’ten beri yürürlüktedir; Alman müşterileri olan Türk tedarikçiler bu yükümlülükleri anketler, davranış kuralları ve denetim talepleri üzerinden hisseder.

M

Mağaza denetimi: Mağaza denetimi, bir perakende noktasının marka standartlarına, görsel düzenleme kurallarına, fiyat ve etiket doğruluğuna, stok ve hijyen gereklerine uyumunun yerinde ve belirlenmiş bir kontrol listesiyle değerlendirilmesidir. Sonuçlar puanlanır ve mağazalar arası karşılaştırma ile düzeltme takibi için raporlanır.

N

Numune alma ve muayene seviyesi: Numune alma, bir partinin tamamı yerine istatistiksel olarak seçilen bir kısmının kontrol edilerek parti hakkında karar verilmesidir; muayene seviyesi ise ISO 2859-1’de parti büyüklüğüne göre kaç adet numune alınacağını belirleyen ayardır. Aksi belirtilmedikçe Genel Muayene Seviyesi II kullanılır; numuneler partideki farklı karton, renk ve bedenlerden rastgele seçilir.

Ö

Özen yükümlülüğü (Due diligence): Özen yükümlülüğü, bir şirketin kendi faaliyetlerinde ve tedarik zincirinde insan hakları ve çevre üzerindeki olumsuz etkileri tespit etmek, önlemek, azaltmak, hesabını vermek ve gidermek için uyguladığı sürekli süreçtir. OECD Çok Uluslu Şirketler Rehberi’nin altı adımlı çerçevesine dayanır; CSDDD, LkSG ve AB Zorla Çalıştırma Yönetmeliği bu kavramı yasal yükümlülüğe dönüştürür.

P

PPI (Üretim öncesi kontrol)PPI: PPI (Pre-Production Inspection), seri üretim başlamadan önce hammadde, bileşen, aksesuar ve onaylı numunenin sipariş şartlarına uygunluğunu ve tesisin üretime hazır olup olmadığını doğrulayan kontroldür. Amaç, hatalı kumaş veya yanlış aksesuar gibi sorunların bütün partiye yayılmadan önce yakalanmasıdır.

S

SA8000: SA8000, Social Accountability International (SAI) tarafından geliştirilen ve bir işyerinin çalışma koşullarını ILO sözleşmelerine dayalı gereklere ve bir sosyal yönetim sistemine göre belgelendiren, sertifika veren uluslararası sosyal sorumluluk standardıdır. amfori BSCI ve SMETA’dan farkı sertifikalandırılabilir olmasıdır; SA8000:2026 sürümü Ocak 2026’da yayımlanmıştır.
Saha turu: Saha turu, denetçinin üretim alanları, depolar, yemekhane, tuvaletler, varsa yatakhane ve dış alanlar dahil tesisin tamamını gezerek güvenlik, hijyen ve çalışma koşullarını doğrudan gözlemlediği denetim adımıdır. Acil çıkışlar, yangın ekipmanı, makine koruyucuları, kimyasal depolama ve kişisel koruyucu donanım kullanımı bu sırada kontrol edilir; gözlemler belge incelemesi ve çalışan görüşmeleriyle birleştirilir.
Sıfır tolerans bulgusu: Sıfır tolerans bulgusu, çocuk işçi, zorla çalıştırma, ciddi hayati tehlike, fiziksel taciz veya rüşvet ve belge sahteciliği gibi hiçbir koşulda kabul edilmeyen, denetim programı tarafından önceden tanımlanmış en ağır uygunsuzluktur. Böyle bir bulgu genellikle derhal markaya bildirilir, denetim sonucunu tek başına olumsuz kılar ve hızlı bir iyileştirme süreci gerektirir.
SMETA (Sedex Members Ethical Trade Audit)SMETA: SMETA, Sedex’in geliştirdiği ve bir üretim yerini ETI Temel Kodu, ILO sözleşmeleri ve yerel mevzuata göre değerlendiren sosyal denetim metodolojisidir. Sertifika değildir ve not vermez; bulgular bir düzeltici faaliyet planıyla raporlanır ve rapor Sedex platformunda tesisin izin verdiği müşterilerle paylaşılır.
SMETA 2-Pillar ve 4-Pillar: 2-Pillar SMETA, çalışma standartları ile sağlık ve güvenlik olmak üzere iki ana sütunu kapsar; 4-Pillar SMETA buna çevre ve iş etiği sütunlarını ekler. Hangisinin yapılacağına genellikle denetimi talep eden müşteri karar verir; 4-Pillar daha uzun sürer ve çevre izinleri ile etik politikalar için ek belge gerektirir.
Sosyal uygunluk: Sosyal uygunluk, bir işyerinin çalışma koşullarının yasalara, ILO sözleşmelerine ve müşterinin davranış kurallarına uyması; yani çalışanların yaşı, ücreti, çalışma saatleri, sağlık ve güvenliği, örgütlenme hakkı ve ayrımcılıktan korunması konusunda asgari standartların karşılanmasıdır. Sosyal uygunluk denetimi, bu uyumu belge incelemesi, saha turu ve çalışan görüşmeleriyle doğrular.

T

Tier 1 ve Tier 2 tedarikçi: Tier 1 tedarikçi, markaya bitmiş ürünü doğrudan üreten ve teslim eden tesistir; Tier 2 tedarikçi ise Tier 1’e kumaş, iplik, aksesuar veya bileşen sağlayan ya da boyama, baskı, yıkama gibi işlemleri yapan tesistir. Markaların sosyal ve çevresel denetim programları giderek Tier 2 ve ötesine uzanmaktadır; fason dikim atölyeleri de genellikle Tier 1’in alt yüklenicisi olarak haritalanır.

W

WRAPWRAP: WRAP (Worldwide Responsible Accredited Production), dikili ürün, ayakkabı ve benzeri tesisleri 12 ilkeye göre denetleyip tesise sertifika veren bağımsız bir sosyal uygunluk sertifikasyon programıdır. Süreç başvuru, öz değerlendirme, akredite denetim firmasının denetimi ve WRAP’in onayından oluşur; sertifika belirli bir süre için verilir ve yenilenir.

Y

Yetkisiz fason üretim: Yetkisiz fason üretim, bir siparişin tamamının veya bir kısmının markanın bilgisi ve onayı olmadan denetlenmemiş başka bir atölyeye yaptırılmasıdır. Markaların çoğu bunu sıfır tolerans ya da ağır bulgu sayar, çünkü o atölyedeki çalışma koşulları görünmezdir; denetçi üretim kapasitesi, kesim ve dikim kayıtları, sevk irsaliyeleri ve fason sözleşmeleri üzerinden tespit eder.
Yükleme gözetimi (konteyner yükleme kontrolü)LS: Yükleme gözetimi, sevkiyat sırasında denetçinin konteynerin durumunu, yüklenen ürün ve karton sayılarını, ürünlerin sipariş edilen mallar olduğunu, yükleme şeklini ve mühür numarasını yerinde doğruladığı kontroldür. Amaç, kontrol edilmiş ürünlerin eksiksiz ve hasarsız biçimde doğru konteynere yüklendiğinden emin olmaktır.

Z

ZDHC ve MRSLZDHC: ZDHC (Zero Discharge of Hazardous Chemicals), tekstil, deri ve ayakkabı tedarik zincirinde tehlikeli kimyasalların kullanımını sona erdirmeyi amaçlayan bir marka ve tedarikçi girişimidir; MRSL (Manufacturing Restricted Substances List) ise ZDHC’nin üretimde kasıtlı kullanımı yasaklanan kimyasal maddeleri listeleyen belgesidir. Boyahane ve yıkama gibi ıslak işlem tesislerinde kimyasal envanterinin MRSL’e uygunluğu ve atık su testleri denetlenir.
Zorla çalıştırma: Zorla çalıştırma, ILO’nun 29 sayılı Sözleşmesi’ndeki tanımıyla bir kişiden herhangi bir ceza tehdidi altında ve kendi isteğiyle sunmadığı halde alınan her türlü iş veya hizmettir. Denetimlerde kimlik belgelerine el konulması, işe alım ücreti borçlandırması, ücretlerin alıkonulması, hareket özgürlüğünün kısıtlanması ve zorunlu fazla mesai gibi ILO göstergeleri aranır; bulunduğunda sıfır tolerans bulgusudur.